ไม่มีใครอยากมีบ้านที่รายล้อมด้วย ‘สารพิษ‘

เขียน : กัลย์สุดา ทองดี

กราฟิก : กัลย์สุดา ทองดี

ในชีวิตนี้ใครๆ ก็คงปรารถนาที่จะอยู่ในบ้านท่ามกลางสภาพแวดล้อมที่ดี มีอากาศสะอาดปราศจากมลภาวะหรือฝุ่น PM2.5 ให้หายใจได้เต็มปอด หรือแม้กระทั่งมีน้ำสะอาดไว้กินไว้ใช้ให้สมดุลภายในร่างกายมีความสุขสดชื่น ในความเป็นจริงเมื่อคิดไปคิดมามันก็แทบจะเป็นสิ่งพื้นฐานที่เราๆ อาจไม่ต้องเรียกว่าความปรารถนาเลยด้วยซ้ำ แต่ใครเล่าจะรู้ว่ามีหลายอย่างที่สภาพความเป็นอยู่ทุกวันนี้กำลังถอยห่างไปจากคำว่า ‘พื้นฐาน’ และเคลื่อนตัวไปสู่คำว่า ‘วิกฤต’ ในทำนองที่ว่าความฝันที่จะใช้บั้นปลายชีวิตในบ้านแสนสงบที่ตั้งอยู่ริมน้ำของผู้เขียนได้มลายหายสิ้นไปเพราะทั้งน้ำทั้งอากาศในไทยตอนนี้ต่างก็เป็นปัญหาที่เรารอการแก้ไข โดยเฉพาะชาวบ้านที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ภาคเหนือและมีวิถีชีวิตผูกติดกับแม่น้ำ

‘วิกฤตน้ำกก-น้ำสาย มช. พบสารพิษปนเปื้อน ดันเซลล์ตับ-ไทรอยด์ผิดปกติ’ คือพาดหัวข่าวเมื่อไม่นานมานี้ที่กระตุกใจของผู้เขียนอย่างจัง หลังพบความผิดปกติจากการสำรวจประชาชนกลุ่มตัวอย่างในพื้นที่ลุ่มน้ำกก อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ พร้อมแรงกระแทกอย่างต่อเนื่องด้วยพาดหัว ‘แม่สายจ่ายน้ำประปาได้ร้อยละ 80 แต่พบสารหนูในแม่น้ำสายสูงเกินมาตรฐาน 25 เท่า’ ซึ่งค่ามาตรฐานของสารหนูคือไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร แต่ไม่กี่วันนี้แม่น้ำสายกลับพบสูงถึง 0.25 มิลลิกรัมต่อลิตร ส่งผลให้ต้องหยุดจ่ายน้ำบางส่วนชั่วคราว และกระทบการใช้ชีวิต รวมถึงพื้นที่เกษตรกรรมกว่า 60,500 ไร่ ปรากฏการณ์นี้ยิ่งสะท้อนให้เห็นถึงวิกฤตของสารพิษข้ามพรมแดนที่เกิดขึ้นกับแม่น้ำกั้นระหว่างประเทศไทยกับเมียนมา ซึ่งนับจากครั้งแรกที่พบเวลาก็ล่วงเลยมาแล้วเกือบ 2 ปี

ล่าสุดเมื่อหนึ่งสัปดาห์ก่อน กรมควบคุมโรคได้ออกมาเปิดเผยผลการตรวจสารหนูในปัสสาวะของประชาชนทั้ง 7 จังหวัดในภาคเหนือและภาคอีสาน ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน เลย หนองคาย บึงกาฬ และนครพนม ซึ่งมีแม่น้ำกกและแม่น้ำสาขาต่างๆ ไหลผ่าน พบว่ามีประชาชนกว่า 94 คน จากทั้งหมด 1,296 คน ที่มีสารหนูรวมและสารหนูอนินทรีย์ (เป็นพิษ) สะสมอยู่ในร่างกายเกินค่ามาตรฐาน  ซึ่งกว่าจะมาถึงจุดนี้ เราอาจต้องย้อนกลับไปยังจุดเริ่มต้นของสารพิษในพื้นที่ดังกล่าว

ตามข้อมูล Lanner (ลานเน้อ) สื่อท้องถิ่นภาคเหนือได้ระบุว่า ประเด็นสารพิษข้ามพรมแดนแม่น้ำกกนั้นเริ่มต้นเมื่อวันที่ 14 มีนาคม 2568 ชาวบ้านกว่า 700 คน ใน ต.ท่าตอน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ ได้รวมตัวกันเรียกร้องให้รัฐบาลเร่งปกป้องแม่น้ำกก เนื่องจากน้ำสะอาดสำหรับการอุปโภคบริโภคนั้นได้รับผลกระทบจากการทำเหมืองแร่ทองคำในรัฐฉานของเมียนมา ซึ่งขยายตัวอย่างรวดเร็วตามแนวแม่น้ำกก ทั้งยังมีเหมืองแร่แรร์เอิร์ธ (แร่หายากสำหรับเทคโนโลยีขั้นสูง) ที่มีลักษณะเป็นบ่อวงกลมที่ ‘ถูกคลุมด้วยผ้าใบสีดำ’ ซึ่งตั้งอยู่ห่างจากทิศตะวันออกของแม่น้ำกกประมาณ 3.6 กิโลเมตร และคาดว่าจะมีอีกแห่งที่อยู่ห่างไปทางทิศตะวันตกของแม่น้ำกกประมาณ 2.6 กิโลเมตร 

อีกทั้งยังระบุต่ออีกว่าเมียนมามีการผลิตแร่หายากสูงเป็นอันดับที่ 3 ของโลก และปราศจากรัฐส่วนกลางในการควบคุมดูแลเขตเศรษฐกิจเหมืองแร่แต่ละแห่งโดยตรง เนื่องจากความซับซ้อนของโครงสร้างอำนาจในพื้นที่ชายแดน ซึ่งหลังการรัฐประหารในปี 2564 ก็มีเหมืองเกิดขึ้นกว่า 300 แห่ง โดยในปี 2566  ข้อมูลจากโครงการวิจัยนิติวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม และการประเมินความเสี่ยงเบื้องต้น จากการปนเปื้อนโลหะและกึ่งโลหะในแม่น้ำกก จ.เชียงราย เปิดเผยว่าการปนเปื้อนสารหนูที่พบร้อยละ 69.7 สัมพันธ์กับการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ธ และร้อยละ 30.3 สัมพันธ์กับการทำเหมืองทองในประเทศเมียนมา

เมื่อการปนเปื้อน ‘สารพิษ’ คือวิกฤตที่รอการแก้ไข

เมื่อพูดถึงผลกระทบที่เกิดขึ้น สิ่งหนึ่งที่คงไม่พูดถึงไม่ได้ก็คือวิถีชีวิตที่ผูกพันกับแม่น้ำและความสบายใจของชาวบ้านในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบตามไปด้วย 

ระยะทางราว 130 กิโลเมตร คือ ความยาวของแม่น้ำกกที่พาดผ่านประเทศไทย สายน้ำสำคัญที่คอยหล่อเลี้ยงชีวิตของชาวบ้านและสัตว์นานาชีวิต ซึ่งมีต้นกำเนิดจากรัฐฉานของประเทศเมียนมาเช่นเดียวกันกับแม่น้ำสาย โดยแม่น้ำกกจะไหลเข้าสู่ประเทศไทยใน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ และแม่น้ำสายจะไหลมาบรรจบกับแม่น้ำรวกใน อ.แม่สาย จ.เชียงราย ก่อนที่ทั้งสองแม่น้ำกก-รวกจะไหลไปบรรจบกับแม่น้ำโขงที่ อ.เชียงแสน จ.เชียงราย ทว่าทุกวันนี้แม่น้ำสายต่างๆ ในภาคเหนือกลับกลายเป็นสายน้ำที่เต็มไปด้วยคำถามเรื่องความปลอดภัยจากการปนเปื้อนสารอันตราย 

จากแม่น้ำสีใสกลับกลายเป็นน้ำสีขุ่น 

จากปลานักล่าอย่างปลาแค้ที่มีรูปร่างปกติกลับมีร่างกายอ่อนแอ ติดเชื้อโรคและพยาธิ จนมีแผลพุพองและตุ่มตามตัวทั้งในแม่น้ำกก แม่น้ำโขง และแม่น้ำอื่นๆ ในภาคเหนือ 

จากการใช้ชีวิตริมน้ำ ทำประมงพื้นบ้าน รวมถึงทำการเกษตรเพื่อดำรงและหาเลี้ยงชีพตามปกติกลับกลายเป็นความหวาดระแวง 

เมื่อมีการตรวจพบการปนเปื้อนสารหนู โลหะหนัก และตะกั่วเกินค่ามาตรฐานในหลายจุด แม่น้ำและสิ่งมีชีวิตต่างก็ได้รับผลกระทบขยายเป็นวงกว้างมากยิ่งขึ้น 

ข้อมูลจากบีบีซีไทยรายงานว่า ค่าปรอทสูงสุดที่พบในเนื้อปลานั้นอยู่ที่ 0.25 มิลลิกรัม/กิโลกรัม ใกล้เคียงกับค่าที่อาจส่งผลกระทบต่อความฉลาดทางปัญญาของเด็กทารกและเด็กเล็กที่มีมากกว่า 0.30 มิลลิกรัม/กิโลกรัม นำมาซึ่งข้อกังวลด้านผลกระทบต่อสุขภาพระยะยาวของชาวบ้านในพื้นที่ที่ไม่อาจนิ่งนอนใจได้แม้แต่วันเดียว 

ขณะที่ภาพข่าวเด็กเมียนมาเล่นน้ำในแม่น้ำสายกันอย่างคึกคักก็กำลังทำให้ความรู้สึกหลากหลายอย่างประเดประดังเข้ามาสู่ผู้เขียน พร้อมคำถามต่อมาที่ว่า ประชาชนจะต้องอยู่กับปัญหานี้ไปอีกนานเท่าไหร่ และ เมื่อไหร่ ‘บ้านที่ปลอดภัย’ ของพวกเขาจะกลับมาดีขึ้น?

สิ่งที่ทำได้มากกว่าการรอ

ด้านผศ.มารุต สุขสมจิตร อาจารย์สาขาวิชาวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มธ. ได้แสดงความคิดเห็นว่า การพบสารหนูในแม่น้ำกกอาจมีมาก่อนที่สื่อจะรายงาน เนื่องจากเป็นเรื่องภายในประเทศเมียนมาที่เราไม่สามารถรับรู้ได้ และเมื่อจังหวัดเชียงใหม่ไม่ค่อยมีนิคมอุตสาหกรรม งานประจำของหน่วยงานรัฐที่เกี่ยวข้องกับการติดตามตรวจสอบและเฝ้าระวังคุณภาพน้ำจึงมีข้อจำกัดทั้งในเชิงเทคนิคด้านการเก็บตัวอย่างตามจุดต่างๆ ที่ถูกออกแบบมาเพื่อป้องกันมลพิษจากเมืองเป็นหลัก ไม่ได้มีจุดตรวจในเขตชายแดน อีกทั้งข้อจำกัดในเชิงงบประมาณทำให้มีการตรวจสอบและเฝ้าระวังคุณภาพน้ำเพียง 4 ครั้งต่อปี ที่มุ่งเน้นไปยังการตรวจเชื้อโรคและสารอินทรีย์มากกว่าสารโลหะหนักบางตัวที่ต้องใช้ต้นทุนสูง ซึ่งเปรียบเสมือนการที่ตำรวจสายตรวจทำหน้าที่ในตอนกลางคืนในพื้นที่อัตราการก่อเหตุสูง แต่กลับไม่พบอาชญากร ซึ่งอาจมีสาเหตุมาจากการตรวจตราผิดเส้นทางหรือไม่ได้ตรวจในช่วงเวลาที่มีแนวโน้มจะเกิดเหตุซ้ำ

อาจารย์มารุตกล่าวอีกว่า สารต่างๆ ที่พบโดยเฉพาะสารหนูเป็นสิ่งที่มีอยู่แล้วตามธรรมชาติ เพียงแต่ตอนนี้อยู่ในรูปแบบที่ถูกสกัดจนสามารถออกมาสู่สิ่งแวดล้อมและสร้างผลกระทบได้ การทำเหมืองแร่เป็นการเปิดหน้าดินหรือทุบหินที่อยู่ลึกเพื่อสกัดเอาแร่ที่อยู่ภายใน จากสารหนูที่เคยอยู่ในดินหรือหินก็จะออกมาสู่ภายนอกด้วย และเมื่อฝนที่มีความเป็นกรดอ่อนๆ ตกลงมาก็จะชะล้างสารต่างๆ ทั้งกากแร่ที่ไม่ต้องการ หรือขยะที่ถูกทิ้ง ทำให้สารเหล่านั้นไหลลงสู่พื้นที่ต่ำกว่านั่นก็คือแม่น้ำ ฉะนั้นผู้ผลิตหรือเจ้าของเหมืองจึงจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมีจรรยาบรรณและความรับผิดชอบในการกำจัดหรือปิดล้อมขยะเหล่านั้นเพื่อไม่ให้มันสะสมหรือกระจายออกไปสู่วงกว้าง

โดยสารแต่ละชนิดมีความคงทนต่างกัน ขึ้นอยู่กับรูปแบบของสารนั้นๆ  โลหะหนักจะมีความคงตัวอยู่ได้นาน ไม่ค่อยมีการเปลี่ยนสภาพ ในขณะที่สารหนูจะคงอยู่ต่อไปอีกยาวนาน เพียงแต่ค่อยๆ เจือจางผ่านการแปรสภาพและกระจายไปอยู่ตามที่ต่างๆ ซึ่งเราจะเห็นได้ว่าในทุกวันนี้ที่ประเทศญี่ปุ่นเองก็ยังคงพบสารปรอทอยู่นับตั้งแต่มีการปล่อยสารลงสู่ทะเลเป็นครั้งแรกในปี 2475 หรือเกือบจะครบรอบ 100 ปีมาแล้วก็ตาม 

อาจารย์มารุตพูดต่ออีกว่า เขาในฐานะประชาชนคนหนึ่ง อยากจะเห็นการรายงานข้อมูลผลการตรวจสอบคุณภาพน้ำที่ตรงกันเพื่อสร้างความมั่นใจเรื่องความถูกต้อง และยิ่งไปกว่าการรายงานผลที่ค้นพบคือการได้เห็นความเป็นไปได้หรือแนวทางในการใช้ข้อมูลนั้นแก้ปัญหาอย่างเป็นรูปธรรมต่อไปรวมถึงการสื่อสารอย่างชัดเจนถึงสารหนูรูปแบบต่างๆ ว่ามีความเป็นพิษน้อยหรือมากในปริมาณเท่าใด เพื่อพยายามคลี่คลายปัญหาในตอนนี้ให้ได้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้อย่างตรงจุด แม้ว่าสาเหตุการเกิดสารพิษจะเป็นเรื่องที่อยู่นอกประเทศไทยเราก็ตาม

เขายังยกตัวอย่างเทียบเคียงเพิ่มเติมกับวิกฤตปลาหมอคางดำระบาด ซึ่งอาจจะต้องมองไปยังจุดเริ่มต้นที่ว่าขณะนี้ยังขาดปลานักล่าที่สามารถเข้ามาจัดการปลาหมอคางดำได้ และนั่นก็อาจหมายถึงความจำเป็นอย่างยิ่งในการบำบัดฟื้นฟูระบบนิเวศที่กำลังเสื่อมโทรมเพื่อให้ธรรมชาติได้ใช้กลไกตามห่วงโซ่อาหารที่จะช่วยลดจำนวนประชากรปลาหมอคางดำกันต่อไป 

แม้กระทั่งการแก้ไขปัญหาภูเขาขยะอิเล็กทรอนิกส์ในพื้นที่ จ.ปราจีนบุรี ด้วยการตรวจเช็คแบคทีเรีย ก็อาจขาดความชัดเจนและทำให้เกิดการตั้งข้อสงสัยถึงทิศทางการตรวจวัดที่จะต้องตรงกับต้อตอของสาเหตุมากยิ่งขึ้น ซึ่งหลายภาคส่วนจะต้องจับมือกันแก้ปัญหาอย่างจริงจัง เพื่อสร้างความมั่นใจให้กับชาวบ้าน ลดความเสี่ยงและการแบกรับภาระค่าใช้จ่ายการเข้าถึงน้ำสะอาด ท่ามกลางรายได้ที่หดหายและความมั่นคงทางอาหารที่ถูกกระทบ

‘ความปลอดภัย’ คือเรื่องพื้นฐาน 

สำหรับผู้เขียนแล้ว จากสถานการณ์ต่างๆ ในไทยตอนนี้ สิ่งสำคัญอาจไม่ใช่การรอคอยการแก้ไขเพียงอย่างเดียว แต่คงต้องย้อนกลับไปมองยังจุดเริ่มต้นนั่นก็คือสภาพความเป็นอยู่ที่ดีขั้นพื้นฐาน และคงไม่มีใครอยากมีบ้านที่ควรจะปลอดภัย แต่ดันรายล้อมไปด้วย ‘สารพิษ‘ กันทั้งนั้น

แม้ว่าปัจจุบันประเทศไทยจะต้องเจอกับปัญหามลพิษข้ามพรมแดนเช่นเดียวกันกับประเทศอื่นๆ แต่สุดท้ายแล้ว ความรับผิดชอบจากผู้ผลิตก็ยังเป็นสิ่งที่จำเป็นอย่างยิ่งสำหรับการอาศัยอยู่ร่วมกันระหว่างมนุษย์และธรรมชาติ ไม่ควรมีใครที่จะต้องแบกรับความเสี่ยงเอาไว้บนบ่า และก็ไม่ควรมีบ้านที่เปรียบเสมือนพื้นที่สบายใจของใครที่จะต้องแปรเปลี่ยนไปเป็น พื้นที่ไม่ปลอดภัยที่จะต้องรอคอยใครมาเหลียวแล 

เพราะทุกคนต่างก็มีสิทธิ์ที่จะอยู่ในสภาพแวดล้อมที่ดี มีอากาศสะอาด มีน้ำสะอาด มีความอุดมสมบูรณ์ แทนการทำหน้าที่เป็นภาชนะรองรับกากเหลือใช้จากใคร และนี่จึงทำให้ผู้เขียนได้ย้อนนึกถึงหนึ่งในคำพูดของสืบ นาคะเสถียรที่เคยกล่าวไว้ว่า 

“ในธรรมชาติซึ่งเราสร้างไม่ได้ ทำไมเราไม่รักษาเอาไว้ แล้วเมื่อมันหมดใครจะสร้างครับ มันไม่สามารถสร้างได้อีกแล้ว พอหมดมันก็จบ แล้วสิ่งที่จะสูญพันธุ์เป็นอันสุดท้ายก็คือมนุษย์”

อ้างอิง

บีบีซีไทย. (9 ก.ค. 2568). ผลวิจัยชี้ ปลาป่วยเพราะสารพิษปนเปื้อน ตอนนี้ ‘แม่น้ำกก’ อันตรายต่อมนุษย์-สัตว์น้ำ แค่ไหน ?. https://www.bbc.com/thai/articles/c39z41j77rdo

มูลนิธิสืบนาคะเสถียร. (14 ก.พ. 2563). You Can Help : แนวความคิด ของ สืบ นาคะเสถียร.  https://www.facebook.com/SeubNakhasathienFD/posts/you-can-help

ไทยพีบีเอส. (13 ก.ค. 2568). เปิดหลักฐานสำคัญ ผลวิจัย “นิติวิทยาศาสตร์ฯ” จับต้นทางมลพิษจากเหมืองแร่ในแม่น้ำกก. https://www.thaipbs.or.th/news/content/354203

ไทยพีบีเอส. (28 ต.ค. 2569). วิกฤตน้ำกก-น้ำสาย มช. พบสารพิษปนเปื้อน ดันเซลล์ตับ-ไทรอยด์ผิดปกติ. https://www.thaipbs.or.th/news/content/571819

ไทยพีบีเอส. (3 พ.ย. 2569). กรมควบคุมโรค เผยพบสารหนูเกินค่า 94 คนภาคเหนือ-อีสาน จากปัญหาสารพิษข้ามพรมแดน. https://www.thaipbs.or.th/news/content/572085

Lanner. (19 พ.ค. 2568). เปิดแผนที่เหมืองแร่จากต้นสู่ปลายน้ำกก เมื่อธุรกิจข้ามพรมแดน ทำลายสิ่งแวดล้อมข้ามชาติ. https://lannernews.com/19052568-02/

Lanner. (9 พ.ย. 2569). แม่น้ำสายวิกฤต สารหนูเกิน 25 เท่า น้ำขุ่นจนประปาหยุดผลิต เปิดโจทย์ความมั่นคงน้ำกินน้ำใช้และนา 60,500ไร่. https://www.facebook.com/lanner2022/posts/