เขียน : สุตาภัทร มาลาพร
กราฟิก : สุตาภัทร มาลาพร
ที่ปรึกษา กมธ.ร่วมฯ เผยร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาด โอกาสทันฝุ่นปีนี้เพียงร้อยละ 50 คาดโหวตชี้ขาดจบในสมัยประชุม ธ.ค. นี้ หรืออาจลากยาวเข้าสภาผู้แทนราษฎรต้นปี 2570 เหตุยังอยู่ระหว่างการพิจารณาของ กมธ.ร่วมสองสภาอีก 9 ประเด็นที่เห็นต่าง พร้อมแจงใช้กลไกเดิมช่วยเกษตรกรระหว่างรอกองทุนฯ บังคับใช้ ขณะที่นักวิชาการด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อม แนะปชช.ใช้กฎหมายปัจจุบันฟ้องคุ้มครองสิทธิระหว่างกฎหมายใหม่ยังไม่บังคับใช้
จากกรณีที่ การดี เลียวไพโรจน์ สส.บัญชีรายชื่อ รองหัวหน้าพรรคประชาธิปัตย์ และ พละวัต ตันศิริ สว. ในฐานะโฆษก กมธ.ร่วมฯ แถลงความคืบหน้าการหารือร่างพระราชบัญญัติ (พ.ร.บ.) อากาศสะอาด ฉบับที่วุฒิสภาแก้ไขเพิ่มเติม และตั้งคณะกรรมาธิการร่วมกันสองสภา (กมธ.ร่วมฯ) จำนวน 20 คน จากตัวแทน สส. และ สว. ฝ่ายละ 10 คน เพื่อพิจารณาหาข้อยุติใหม่เพราะที่ประชุมสภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่เห็นชอบ ว่าปัจจุบันที่ประชุมได้ข้อสรุปร่วมกันแล้ว 6 ประเด็น และยังอยู่ระหว่างหาข้อยุติในประเด็นที่เห็นต่างกันอีก 9 ประเด็น โดยตั้งเป้าเร่งรัดเสนอเข้าสู่ที่ประชุมสภาผู้แทนราษฎรภายในสมัยประชุมนี้เพื่อไม่ให้ลากยาวไปถึงเดือนมีนาคม 2570 ตามรายงานของสถานีวิทยุกระจายเสียงและวิทยุโทรทัศน์รัฐสภา (TP Channel)
ในวันที่ 2 พ.ย. นั้น พูนศักดิ์ จันทร์จำปี สส.พรรคประชาชน ที่ปรึกษา กมธ.ร่วมฯ ให้สัมภาษณ์เมื่อวันที่ 2 พ.ย. และให้ข้อมูลเพิ่มเติมหลังการแถลงข่าวของ กมธ.ร่วมฯ ว่าแม้ปัจจุบัน กมธ.ร่วมฯ ทุกคนจะพยายามเร่งพิจารณาร่างกฎหมายเป็นรายมาตราประมาณสัปดาห์ละ 2 วันอย่างต่อเนื่องเพื่อหาข้อสรุปในอีก 9 ประเด็นที่เหลือให้ทันภายในเดือนธันวาคม 2569 ผ่านการลงมติ (โหวต) ชี้ขาดประเด็นที่ตกลงกันไม่ได้ แต่ประเมินว่ามีโอกาสครึ่งต่อครึ่งที่จะพิจารณาเสร็จทันกรอบเวลาดังกล่าว ซึ่งหากไม่ทันสมัยประชุมนี้ ก็มีแนวโน้มที่จะต้องนำร่างกฎหมายกลับเข้าสู่สภาผู้แทนราษฎรในช่วงต้นปี 2570 แทน
โดยหนึ่งใน 9 ประเด็นที่ยังไม่ได้ข้อยุติ คือการจัดความสมดุลและสัดส่วนภาคธุรกิจในโครงสร้างคณะกรรมการ 6 ชุด ทั้งคณะกรรมการนโยบาย คณะกรรมการวิชาการ คณะกรรมการกำกับติดตาม คณะกรรมการเศรษฐศาสตร์ และคณะกรรมการระดับจังหวัด ซึ่งที่ประชุมมีแนวโน้มเห็นพ้องไม่ให้ภาคเอกชนเข้าร่วมในคณะกรรมการชุดตรวจสอบและคณะกรรมการกองทุนฯ เพื่อป้องกันผลประโยชน์ทับซ้อน หลังจากก่อนหน้านี้วุฒิสภาแก้ไขให้เพิ่มตัวแทนโดยตำแหน่งจากสภาหอการค้าแห่งประเทศไทย สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย และสมาคมธนาคารไทย
“เดิมเรามีตำแหน่งให้ภาคธุรกิจในสัดส่วนคณะกรรมการจากการคัดเลือกอยู่แล้ว 2 คน แต่เมื่อวุฒิสภาขอเพิ่มกรรมการโดยตำแหน่งอีก 2 คนก็จะกลายเป็น 4 คน หากต้องการเพิ่มให้ภาคธุรกิจ 2 ตำแหน่ง ก็ควรเพิ่มให้ภาคเกษตรกรและภาคขนส่งอีกฝ่ายละ 2 ตำแหน่งเพื่อให้ทุกภาคส่วนได้รับสัดส่วนเท่ากัน เนื่องจากอากาศสะอาดไม่ได้มีแค่เรื่องโรงงาน แต่เกี่ยวข้องกับภาคเกษตรและคมนาคมด้วย” พูนศักดิ์กล่าว
พูนศักดิ์ กล่าวเพิ่มเติมว่าสำหรับหนึ่งใน 6 ประเด็นสำคัญที่ได้ข้อยุติแล้ว คือประเด็นที่ กมธ.ร่วมฯ มีมติเห็นชอบให้ขยายเวลาการบังคับใช้หมวดกองทุนอากาศสะอาดออกไปเป็น 1 ปีหลังการกฎหมายประกาศในราชกิจจานุเบกษาว่า ทุกฝ่ายได้ประมาณการกรอบเวลา 1 ปีไว้ล่วงหน้าอยู่แล้วเพื่อให้มีเวลาเตรียมจัดทำกฎหมายลูกและวางระบบกองทุนตาม พ.ร.บ.กองทุนหมุนเวียน โดยในช่วงเปลี่ยนผ่าน 1 ปีแรกที่ยังไม่มีกองทุนอากาศสะอาด ภาครัฐยังสามารถใช้กลไกเดิมในการอุดหนุนเกษตรกรรายย่อยให้ลดการเผาไปก่อนได้ ขณะที่ประเด็นซึ่งยังไม่ได้ข้อยุติและอยู่ระหว่างหารือใน 9 ข้อ อีกทั้งที่ประชุมยังอยู่ระหว่างรอคณะกรรมการกฤษฎีกาคือการปรับแก้เรื่องเพดานโทษปรับทางอาญาสำหรับภาคอุตสาหกรรมที่วุฒิสภาเสนอลดจาก 50 ล้านบาท และ 100 ล้านบาท เหลือ 5 ล้านบาท และ 10 ล้านบาท ควบคู่กับการวางระบบตรวจสอบย้อนกลับสินค้าเกษตร และการกำหนดโทษปรับผู้ประกอบธุรกิจการเกษตรที่รับซื้อผลผลิตจากการเผา
“กลไกในร่าง พ.ร.บ.ฉบับนี้ไม่ได้มุ่งใช้การจับปรับเป็นหลักอย่างเดียว แต่ใช้มาตรการเศรษฐศาสตร์สิ่งแวดล้อมเข้ามาเสริม เกษตรกรรายย่อยที่ปรับเปลี่ยนวิธีผลิตจะมีกองทุนอากาศสะอาดเข้าไปสนับสนุนเครื่องจักรและส่งเสริมการรับซื้อวัสดุการเกษตรไปทำเชื้อเพลิงชีวมวล ขณะที่ผู้ประกอบการรายใหญ่ก็ต้องมีส่วนร่วมรับผิดชอบผ่านระบบตรวจสอบย้อนกลับตั้งแต่ต้นทาง ไม่สามารถผลักภาระการลดมลพิษหรือกดราคาเกษตรกรได้” พูนศักดิ์กล่าว
พูนศักดิ์ กล่าวต่อถึง อีก 2 ประเด็นที่ยังอยู่ระหว่างการหารือในกลุ่ม 9 ข้อที่เห็นต่าง ได้แก่ ‘ระบบฝากไว้ได้คืน’ (deposit and refund) ซึ่งเป็นกลไกให้ผู้ประกอบการหรือผู้บริโภควางเงินมัดจำเมื่อใช้สินค้าที่ก่อมลพิษและรับเงินคืนเมื่อนำบรรจุภัณฑ์กลับมาคืนตามเกณฑ์ รวมถึงการยกเลิกระบบทำเนียบการปลดปล่อยและเคลื่อนย้ายมลพิษ (PRTR) ในร่างกฎหมายฉบับนี้นั้น ปัจจุบันไม่มีโอกาสดึงทั้งสองกลไกกลับมาใส่ในร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาดแล้ว เนื่องจากเห็นว่าควรนำไปบัญญัติไว้ในกฎหมายหลักของแต่ละเรื่องโดยตรงซึ่งมีความเหมาะสมและชัดเจนกว่า ได้แก่ ร่าง พ.ร.บ.ทำเนียบการปลดปล่อยและเคลื่อนย้ายมลพิษ (PRTR) และร่าง พ.ร.บ.การบริหารจัดการขยะและการหมุนเวียนทรัพยากร ทั้งนี้ สื่อมวลชนและภาคประชาชนก็ควรช่วยกันติดตามว่ามีมาตรการใดถูกตัดทอนออกไปเพื่อให้เกิดความโปร่งใส
ด้าน สุรศักดิ์ บุญเรือง รองศาสตราจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และนักวิจัยด้านสิทธิในอากาศสะอาด อธิบายในประเด็นนี้ว่า ร่างกฎหมายฉบับนี้ผ่านความเห็นชอบจากสภาผู้แทนราษฎรตั้งแต่ปี 2568 แต่เมื่อเข้าสู่ชั้นวุฒิสภาก็ถูกตัดทอนมาตราสำคัญและเกิดการยุบสภาขึ้นก่อน ส่งผลให้สภาผู้แทนราษฎรชุดใหม่ต้องลงมติว่าจะยอมรับร่างของวุฒิสภาหรือไม่ และเมื่อ สส. ลงมติไม่เห็นชอบจึงต้องตั้ง กมธ.ร่วมฯ ขึ้นมาหาทางออก ส่งผลให้ประชาชนยังต้องพึ่งพากฎหมายเดิมที่มีข้อจำกัดเชิงโครงสร้างในฤดูฝุ่นของปีนี้และปีหน้า
“ในระหว่างที่ยังไม่มี พ.ร.บ.อากาศสะอาด ประชาชนยังสามารถใช้สิทธิตาม พ.ร.บ.ส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ปี 2535 ฟ้องเรียกค่าสินไหมทดแทน หรือฟ้องขอให้ประกาศเขตควบคุมมลพิษอย่างกรณีจังหวัดปราจีนบุรี รวมถึงขอคุ้มครองชั่วคราวและฟ้องคดีแบบกลุ่ม ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งที่มีอยู่เดิมได้ เพียงแต่กฎหมายใหม่จะเข้ามาช่วยเติมกลไกการบูรณาการและการฟ้องร้องผู้ก่อมลพิษข้ามแดนให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น” สุรศักดิ์กล่าว
สุรศักดิ์กล่าวว่า ข้อถกเถียงสำคัญในทางนิติศาสตร์คือกรณีที่วุฒิสภาตัดความรับผิดของสถาบันการเงินออกทั้งหมด จากเดิมที่ร่างของสภาผู้แทนราษฎรได้ขยายหลักผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย (polluter pays principle) ให้ธนาคารพาณิชย์ที่ได้กำไรจากการให้สินเชื่อหรือให้คำปรึกษาแก่ธุรกิจที่ก่อมลพิษรุนแรงต้องร่วมรับผิดชอบชดใช้ค่าเสียหายตามแนวทางกฎหมายของสหราชอาณาจักรและสหรัฐอเมริกา เว้นแต่ธนาคารจะได้ทำระบบประเมินความเสี่ยงด้านมลพิษก่อนอนุมัติสินเชื่อ (due diligence) และมีระบบติดตามผลหลังปล่อยกู้ (monitoring) ซึ่งช่วยคัดกรองให้ผู้ประกอบการต้องระมัดระวังไม่ก่อมลพิษ เพราะวุฒิสภามองว่าสิ่งนี้สร้างภาระและความเสี่ยงแก่สถาบันการเงินมากเกินไป
ขณะที่ประเด็นระบบ PRTR ซึ่งผู้ประกอบการกังวลว่าการรายงานสารเคมีที่เคลื่อนย้ายเข้าโรงงานจะกระทบต่อความลับทางการค้านั้น จากการประชุม กมธ.ร่วมฯ ในช่วงสัปดาห์ที่ผ่านมามีแนวโน้มว่าจะยังคงระบบ PRTR ไว้ แต่จำกัดขอบเขตให้รายงานเฉพาะการปล่อยมลพิษทางอากาศและตัดเรื่องสูตรสารเคมีออก เพื่อให้ประชาชนยังมีข้อมูลสืบหาต้นเหตุความเสียหายได้เมื่อเกิดอุบัติภัย
สุรศักดิ์กล่าวเพิ่มเติมว่า การใช้มาตรการทางเศรษฐศาสตร์จำเป็นต้องคำนึงถึงแหล่งงบประมาณและการรักษาสมดุลระหว่างเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม เพื่อไม่ให้มาตรการทางภาษีส่งผลให้ผู้ประกอบการไทยที่ปรับตัวไม่ทันต้องปิดกิจการ อย่างไรก็ตามแม้กระบวนการออกกฎหมายจะต้องใช้เวลาปรับหาจุดสมดุลระหว่างผลประโยชน์ของแต่ละฝ่ายในระยะยาว แต่ประชาชนที่ได้รับผลกระทบในปัจจุบันยังสามารถใช้กลไกตามกฎหมายเดิมได้ทันที
“กฎหมายที่มีอยู่ในปัจจุบันเป็นกฎหมายเชิงตั้งรับ เช่น เมื่อเกิดฝุ่นรุนแรงจึงค่อยประกาศเขตช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติกรณีฉุกเฉินตามกฎหมายป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย แต่ยังขาดมาตรการเชิงป้องกันและไม่มีระบบแจ้งเตือนภัยกลาง อีกทั้งการทำงานที่แยกส่วนระหว่างกรมโรงงานอุตสาหกรรม กรมการขนส่งทางบก และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ทำให้ขาดงบประมาณบูรณาการในการวางแผนเตรียมอุปกรณ์วัดค่าฝุ่นหรือเครื่องมือดับไฟป่า” สุรศักดิ์กล่าว
ภูดิส เนียมเพชร นิสิตสาขาวิชานิติศาสตร์ คณะนิติศาสตร์ ชั้นปีที่ 3 จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และสมาชิกโครงการห้องแล็ปกฎหมายเพื่ออากาศสะอาด (LawLAB for Clean Air) ชั้นปีที่ 5 กล่าวว่า แม้ประชาชนและนิสิตนักศึกษาจะมีส่วนในห่วงโซ่มลพิษจากการใช้พลังงานและการอุปโภคบริโภคในชีวิตประจำวัน แต่สัดส่วนการก่อมลพิษของคนธรรมดาน้อยมากเมื่อเทียบกับภาคอุตสาหกรรม ทว่ากลุ่มเปราะบางอย่างคนทำงานกลางแจ้ง เด็ก ผู้สูงอายุ และสตรีมีครรภ์ กลับต้องเป็นผู้จ่ายต้นทุนทางสุขภาพสูงที่สุด เพราะเป็นผลจากโครงสร้างการบริหารงานภาครัฐที่ต่างคนต่างทำ และแนวทางการพัฒนาของรัฐที่ให้ความสำคัญกับการเติบโตทางเศรษฐกิจมากกว่าสุขภาพของประชาชน
“สิ่งที่พวกเราทุกคนทำได้ทันทีคือ การติดอาวุธทางความรู้ว่ากฎหมายอากาศสะอาดคืออะไร และสัมพันธ์กับสิทธิในเนื้อตัวร่างกายของเราอย่างไร หากเราเข้าใจหลักการที่กฎหมายสิ่งแวดล้อมควรจะเป็น จะทำให้เราพร้อมเข้าไปมีส่วนร่วมตามกลไกที่กฎหมายเปิดช่องไว้ หรือหากกฎหมายที่ออกมามีบทบัญญัติที่แปลกประหลาดไม่สมเหตุผล เราก็จะไม่นิ่งเฉยปล่อยให้ความผิดปกตินั้นดำรงอยู่อย่างซ่อนเร้น” ภูดิสกล่าวและว่า เธอแนะนำให้ประชาชนศึกษาสาระสำคัญของกฎหมายเพิ่มเติมผ่าน แพลตฟอร์มการเรียนรู้กฎหมายอากาศสะอาดของเครือข่ายอากาศสะอาด เพื่อร่วมกันเฝ้าระวังไม่ให้ร่างกฎหมายออกมาอย่างไม่สมบูรณ์
อ้างอิง
เครือข่ายอากาศสะอาด. (ม.ป.ป.). Clean Air Legal Study. Thailand Clean Air Network. https://thailandcan.net/en
สถานีวิทยุกระจายเสียงและวิทยุโทรทัศน์รัฐสภา. (2569, 2 กันยายน). สภาผู้แทนราษฎร ไม่เห็นชอบการแก้ไขร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาดของวุฒิสภา ตั้ง กมธ.ร่วม 20 คนหาข้อยุติ. TP Channel.https://www.tpchannel.org/news/35338
สถานีวิทยุกระจายเสียงและวิทยุโทรทัศน์รัฐสภา. (2569, 3 พฤศจิกายน). กมธ.ร่วมสองสภาได้ข้อยุติร่างกฎหมายอากาศสะอาด 6 ประเด็น เร่งสรุปอีก 9 ประเด็น. TP Channel. https://www.tpchannel.org/news/36220
ความรู้สึกของคุณหลังอ่านบทความนี้เป็นอย่างไร ?
ถูกใจ
รักเลย
ตลก
เศร้า
โกรธ
