ไดโนเสาร์หน้าตาแบบไหน: รู้จัก ‘บรรพชีวินศิลป์’ ศาสตร์ที่ชุบชีวิตให้ไดโนเสาร์

เขียน : รณรต วงษ์ผักเบี้ย

กราฟิก : รณรต วงษ์ผักเบี้ย

ไดโนเสาร์หน้าตาแบบไหน: รู้จัก ‘บรรพชีวินศิลป์’ ศาสตร์ที่ชุบชีวิตให้ไดโนเสาร์

    ปี 2569 นับได้ว่าเป็นปีที่น่าตื่นเต้นของวงการบรรพชีวินวิทยา (ศาสตร์ที่ศึกษาสิ่งมีชีวิตในอดีต) ของไทย มีการประกาศการค้นพบไดโนเสาร์คอยาวชนิดใหม่ถึงสองชนิด นั่นคือ นาคาไททัน ชัยภูมิเอนซิส (Nagatitan chaiyaphumensis) และ อุรคาซอรัส กาฬสินธุ์เอนซิส (Uragasaurus kalasinensis) เป็นไดโนเสาร์ชนิดที่ 14 และ 15 ของประเทศไทย อีกทั้งช่วงเดือนตุลาคมที่ผ่านมา มีการพบรอยตีนไดโนเสาร์กินเนื้อที่ จ.อุดรธานี ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงความหลากหลายทางชีวภาพที่มีมาแต่ยุคบรรพกาล

      นอกจากการขุดค้น ค้นคว้า วิจัยของนักบรรพชีวินวิทยาที่สร้างองค์ความรู้ใหม่ๆ แล้ว หลังการตีพิมพ์ออกมาเป็นงานวิจัย การสื่อสารกับบุคคลทั่วไปถึงการค้นพบไดโนเสาร์หรือสัตว์ดึกดำบรรพ์ชนิดใหม่ก็เป็นสิ่งที่จำเป็นไม่แพ้กัน

      อย่างไรก็ตาม การสื่อสารชิ้นส่วนฟอสซิลออกมาให้เป็นภาพนั้นอาจเป็นเรื่องยากสำหรับนักบรรพชีวินวิทยาหลายคน เพราะมิใช่ไดโนเสาร์ทุกตัวจะถูกพบเป็นโครงกระดูกสมบูรณ์ทั้งตัว ส่วนใหญ่แล้วจะถูกพบเป็นชิ้นส่วนกระจัดกระจาย หักบิ่นผิดรูป หรือถูกบีบอัดจนเป็นแผ่นแบนๆ ทำให้แม้ว่านักบรรพชีวินจะรู้ว่าเป็นกระดูกส่วนไหน แต่การจินตนาการภาพสัตว์ทั้งตัวจากกระดูกเพียงไม่กี่ชิ้นกลับเป็นเรื่องยาก

      นั่นทำให้สิ่งที่เรียกว่า ‘บรรพชีวินศิลป์ (paleoart)’ ก้าวเข้ามามีบทบาทสำคัญที่จะอุดช่องว่างนี้ บรรพชีวินศิลป์คือศาสตร์ที่เป็นลูกผสมระหว่างความเป็นศิลปะและความเป็นวิทยาศาสตร์ เพื่อฉายภาพสิ่งมีชีวิตที่สูญพันธุ์ไปแล้วได้อย่างถูกต้องตรงตามหลักฐานที่สุด

      การผลิตงานบรรพชีวินศิลป์สักชิ้น (อย่างน้อยก็ในเชิงวิชาการ) จึงไม่ใช่การวาดตามจินตนาการเพียงอย่างเดียว ตัวศิลปินเองต้องมีการศึกษาในหลายๆ ด้าน เช่น อ่านงานวิจัย เรียนรู้หลักกายวิภาคศาสตร์ของสัตว์ชนิดต่างๆ แม้แต่เรียนรู้ระบบนิเวศในแต่ละยุค เพื่อให้ได้ภาพที่สมจริงที่สุดตามหลักฐานที่มี

การวาดอุรคาซอรัส

เมื่อประกาศการค้นพบไดโนเสาร์ชนิดใหม่อย่างอุรคาซอรัส ภาพของไดโนเสาร์คอยาวฝูงหนึ่งปรากฏในทุกสื่อ ลำตัวสีเหลืองแก่ ลำคอยาวเหยียดแซมด้วยลายคล้ายงูเหลือม บางตัวก็กำลังแทะเล็มไม้ยอดสูง บางตัวก็หยอกล้อกับลูกน้อย ท่ามกลางภูมิทัศน์ของพื้นที่ชุ่มน้ำโบราณที่เต็มไปด้วยหญ้าหางม้าและพืชกลุ่มสนหางลิงแห่งภูน้อย

การรังสรรค์ภูมิทัศน์อันซับซ้อนและเต็มไปด้วยชีวิตเช่นนี้จะเกิดขึ้นไม่ได้เลยหากไม่มีนักบรรพชีวินศิลป์ ที่ทำงานร่วมกับนักบรรพชีวินวิทยา ผ่านการอ่านงานวิจัย ศึกษาลักษณะทางกายวิภาค หรือแม้แต่ศึกษาระบบนิเวศโบราณของแหล่งซากดึกดำบรรพ์ภูน้อย อ.คำม่วง จ.กาฬสินธุ์ ในยุคจูแรสซิกตอนปลายราว 161-143 ล้านปีก่อน

      “ให้ผมวาดให้ดูไหมครับ” ปกรณ์ โชติชัยพร นักบรรพชีวินศิลป์ผู้วาดอุรคาซอรัส ถามขึ้น พร้อมเปิดแอปพลิเคชันวาดรูปขึ้นมา เขาได้ร่วมวาดภาพประกอบงานวิจัยอุรคาซอรัส จากการชักชวนของศิตะ มานิตกุล นักบรรพชีวินวิทยาที่มีส่วนร่วมในงานวิจัยชิ้นนี้ เนื่องจากปกรณ์โพสต์ผลงานบรรพชีวินศิลป์ของตนเองลงบน Facebook และ X อีกทั้งเคยร่วมงานกับศิตะมาแล้ว

วงกลมวงหนึ่งปรากฏขึ้นบนหน้าจอ ซึ่งจะกลายเป็นส่วนหัวในเวลาต่อมา พร้อมเส้นโค้งที่ดูเหมือนส่วนคอที่ลากยาวออกไป ตามด้วยสี่เหลี่ยมที่จะกลายเป็นส่วนลำตัวของอุรคาซอรัส ไดโนเสาร์ขนาดยักษ์ที่เคยเดินบนพื้นพิภพเมื่อนานมาแล้ว การเริ่มวาดจากหัวก่อนเป็นเทคนิคส่วนตัวของปกรณ์ที่จะช่วยควบคุมให้วาดสัดส่วนของไดโนเสาร์ได้แม่นยำมากขึ้น

      เมื่อโครงร่างลำตัวคร่าวๆ เสร็จสิ้นแล้ว เขาก็เริ่มขั้นตอนเติมกระดูกชิ้นสำคัญต่างๆ ให้ไดโนเสาร์ ตั้งแต่กระดูกขาหน้า ขาหลัง กระดูกสะโพก เพื่อให้เห็นสัดส่วนทางกายวิภาคศาสตร์ของเจ้ายักษ์ตัวนี้

      อภิรัตน์ นิลพนาพรรณ ผู้เขียนหลักของงานวิจัยอุรคาซอรัส เล่าให้ฟังว่า ความยากของการศึกษาอุรคาซอรัสคือ ข้อจำกัดของฟอสซิลที่นำมาศึกษา เนื่องจากไดโนเสาร์คอยาวขนาดใหญ่เมื่อตายลง จะไม่มีแหล่งฝังร่างกายขนาดใหญ่จนก่อให้เกิดเป็นฟอสซิลแบบเต็มตัวสมบูรณ์ ทำให้ซากของพวกมันเน่าเปื่อยหรือถูกกัดกิน ประกอบกับแหล่งขุดค้นภูน้อยที่เคยเป็นแม่น้ำโบราณมาก่อน ซากไดโนเสาร์ขนาดยักษ์และซากสัตว์อื่นๆ จึงถูกกระแสน้ำพัดพาไปกองรวมกันที่ริมตลิ่ง ทำให้ฟอสซิลกระจัดกระจายจนยากจะระบุได้ว่าฟอสซิลที่พบเป็นของสัตว์ชนิดเดียวกันหรือไม่

“ลักษณะที่จะระบุได้ว่าเป็นชนิดไหน อยู่ที่กะโหลกเป็นหลัก ซึ่งภูน้อยไม่มี (กะโหลก) แบบเป็นชิ้นเป็นอัน แม้จะพอมีชิ้นที่เจอเป็นชิ้นส่วนแล้วมาประกอบกันได้ แต่ว่าถ้าเป็นกะโหลกทั้งก้อนแบบสมบูรณ์ ไม่มี เพราะว่ามันเน่ามาก่อน แล้วส่วนที่เน่าง่ายที่สุดก็คือลูกตาและสมอง เนื่องจากมีน้ำเยอะ และกะโหลกมันก็กระดูกบาง เมื่อเทียบกับกระดูกแขน ขา หรือกระดูกสันหลัง ผมเอามาประกอบเป็นโครง เป็นหัวได้แล้ว แต่ก็บอกไม่ได้ว่ามันคือตัวเดียวกันหรือเปล่า”

ด้วยข้อจำกัดด้านฟอสซิลของอุรคาซอรัส อภิรัตน์เลือกใช้ชิ้นกระดูกสันหลังส่วนอกท่อนบน (anterior dorsal vertebra) เพื่อนำมาทำการวิเคราะห์ชิ้นกระดูก เปรียบเทียบสัดส่วน ขนาด วิเคราะห์สายวิวัฒนาการ (phylogenetic analysis) และวิเคราะห์ด้วยการ CT scan จึงพบว่าโครงสร้างภายในของกระดูกมีโพรงอากาศขนาดเล็กคล้ายรวงผึ้ง จนสามารถจัดได้ว่าอุรคาซอรัสเป็นไดโนเสาร์ในวงศ์มาเมนชิซอริเด (mamenchisauridae) ซึ่งเป็นวงศ์ไดโนเสาร์คอยาวที่พบหลายชนิดในประเทศจีน แต่สิ่งที่ทำให้ไดโนเสาร์ชนิดนี้ต่างจากไดโนเสาร์มาเมนชิซอริดชนิดอื่นๆ คือ โพรงอากาศรูปหยดน้ำบนปีกกระดูกสันหลัง และแผ่นกระดูกรูปตัววายบริเวณกลางกระดูกเหนือช่องกระดูกสันหลัง

      การพบวงศ์ของฟอสซิลอุรคาซอรัส ทำให้หน้าตาของมันเป็นรูปเป็นร่างมากขึ้น อย่างไรก็ตาม ข้อเท็จจริงที่ว่ามีการพบเพียงกระดูกสันหลังส่วนอกท่อนบน ก็ทำให้ศิลปินอย่างปกรณ์ต้องจำลองรูปลักษณ์ของไดโนเสาร์ชนิดนี้โดยการอ้างอิงจากไดโนเสาร์มาเมนชิซอริดชนิดอื่นๆ ซึ่งเป็นญาติในวงศ์เดียวกัน

      “รายละเอียดหัวก็จะดูกระดูกที่เจอจากตัวอื่นๆ อย่างอุรคาซอรัสเป็นไดโนเสาร์พวกมาเมนชิซอริด ซึ่งมีหลายตัวที่เจอกระดูกหัว เช่น มาเมนชิซอรัส หยงกิ (Mamenchisaurus youngi) หรือ มาเมนชิซอรัส โหฉัวเนนซิส (Mamenchisaurus hochuanensis) ผมจะเลือกใช้เป็นของสองตัวนี้ ส่วนลำคอเราเปรียบเทียบจากญาติครับ เช่น มาเมนชิซอรัส หยงกิ ที่เจอฟอสซิลแทบทั้งตัวเลย ก็จะใช้สัดส่วนของตัวนั้นครับ เพราะอุรคาซอรัสเจอเพียงแค่ชิ้นเดียวคือกระดูกสันหลังส่วนอก ทำให้ต้องเปรียบเทียบกับญาติตัวอื่นๆ

      “ส่วนช่วงลำตัวผมไปอ้างอิงมาจากมาเมนชิซอรัส โหฉัวเนนซิสครับ เพราะขนาดมีความใกล้เคียงกัน ส่วนที่หาง จริงๆ มาเมนชิซอรัสมีหางสองลักษณะ คือหางยกขึ้น จะเจอในมาเมนชิซอรัส หยงกิ และหางปกติเหมือนไดโนเสาร์ทั่วไป ก็คือมาเมนชิซอรัส โหฉัวเนนซิส ซึ่งอุรคาซอรัสได้ต้นแบบจากมาเมนชิซอรัส หยงกิครับ เพราะว่าดอกเตอร์ (ศิตะ มานิตกุล) เขาชอบแบบนี้ ส่วนปลายหาง ที่จริงอุรคาซอรัสไม่เจอครับ แต่เราอ้างอิงจากเอ๋อเหมยซอรัส (Omeisaurus) ซึ่งเป็นมาเมนชิซอริดเหมือนกัน ตัวนี้มีความพิเศษคือปลายหางที่เป็นลูกตุ้มครับ”

สีนั้นสำคัญไฉน

      “ถ้าสำหรับผม ยากที่สุดก็คงเป็นการออกแบบสีครับ” ปกรณ์ตอบแบบทันควัน เพราะสีของไดโนเสาร์จะเป็นหนึ่งส่วนที่กำหนดภาพรวมของบรรพชีวินศิลป์ชิ้นนั้นว่า ภาพรวมดีหรือไม่ ถ้าหากออกแบบสีได้ดีงานก็จะกลายเป็นที่จดจำ ในส่วนการวาดภาพอุรคาซอรัส ปกรณ์ออกแบบโดยมีโจทย์ที่ทีมวิจัยมอบให้ นั่นคือ อุรคาซอรัสมีโทนสีเหลือง และมีลวดลายคล้ายงู อันมาจากชื่อของมันที่แปลว่า ‘กิ้งก่างู’ เนื่องจากสัดส่วนลำคอที่ยาวเป็นพิเศษของมัน ซึ่งคิดเป็นสัดส่วนมากถึง 50 เปอร์เซ็นต์ของความยาวลำตัวทั้งหมดเป็นฐานในการออกแบบไดโนเสาร์ตัวนี้

“จะให้ดอกเตอร์ (ศิตะ) ช่วยคิด เขาจะมีแบบสีมาให้ว่าอยากใช้สีโทนไหน อย่างของอุรคาซอรัสก็จะใช้สีโทนเหลือง ให้มีความแตกต่างจากนาคาไททัน (ไดโนเสาร์คอยาวอีกชนิดหนึ่ง) คนดูจะได้แยกแยกจากกันได้ง่าย ว่าเป็นคนละตัวกัน แล้วก็ดอกเตอร์เขาบรีฟมาว่า อยากให้เป็นลายงูครับ จะได้สอดคล้องกับชื่อของอุรคาซอรัส

“โดยลายที่คอ ผมสืบค้นมาว่าอุรคาซอรัสเจอที่ภูน้อย ซึ่งอยู่ในจังหวัดกาฬสินธุ์ และของขึ้นชื่อกาฬสินธุ์ก็คือผ้าไหมแพรวาครับ ผมก็เลยเอาลายของผ้าไหมมาผสมกับลายของงูเหลือม เพราะงูเหลือมเป็นงูที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย ซึ่งจะสอดคล้องกับอุรคาซอรัสที่เป็นไดโนเสาร์ที่ใหญ่ที่สุดในหมวดหินของมัน”

นอกจากสีสันของไดโนเสาร์จะทำให้มันเป็นที่จดจำของผู้คนแล้ว สีในงานบรรพชีวินศิลป์ยังทำหน้าที่ช่วยให้ผู้ชมแยกไดโนเสาร์สองชนิดที่ภายนอกมีความคล้ายคลึงกันได้ เนื่องจากหลายครั้งเราไม่สามารถระบุชนิดของไดโนเสาร์ได้จากการสังเกตรูปลักษณ์ภายนอก แต่ต้องวิเคราะห์ถึงกระดูกหรืออวัยวะภายใน ดังนั้นการใช้สีเข้ามาช่วยจะทำให้ผู้ชมเห็นว่าสัตว์สองตัวนี้ต่างชนิดกัน

หลังจากตัดเส้นและเติมรายละเอียดรอยย่นบนผิวหนังแล้ว ปกรณ์เริ่มลงสีเจ้าอุรคาซอรัสตัวที่วาดให้เราดูแบบเฉพาะกิจ ลำตัวของมันเป็นสีชมพูและปลายหางสีเหลือง จะพูดว่าสีคล้ายลูกกวาดก็ไม่ผิดนัก การลงสีไดโนเสาร์เป็นขั้นตอนหนึ่งที่ค่อนข้างมีอิสระในการออกแบบ โดยอาจเลือกแบบสีจากสัตว์เลื้อยคลานในปัจจุบัน เช่น งู ตัวเงินตัวทอง กิ้งก่า หรือคาดเดาสีจากสภาพแวดล้อมที่พวกมันอาศัยอยู่ เช่น หากอยู่ในป่า สีของพวกมันอาจจะเป็นสีจำพวกเอิร์ธโทนเพื่อให้กลมกลืนไปกับสภาพแวดล้อมได้ง่าย

ภาพไดโนเสาร์ที่เราคุ้นเคยกันในภาพยนตร์คงเป็นเหมือนกิ้งก่าขนาดยักษ์ ที่มีเกล็ดสีเทาทึมๆ ไปทั้งตัว หรือภาพวาดไดโนเสาร์สุดคลาสสิกของชาร์ลส์ อาร์ ไนท์ (Charles R. Knight) หนึ่งในนักบรรพชีวินศิลป์ที่มีอิทธิพลต่อวงการอย่างมากในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ที่จำลองภาพไดโนเสาร์ให้คล้ายสัตว์เลื้อยคลานจำพวกกิ้งก่าหรือจระเข้มากกว่า เนื่องจากการจำลองภาพไดโนเสาร์ในยุคแรกๆ ยังไม่มีการพบหลักฐานเกี่ยวกับผิวหนังหรือขนภายนอกของพวกมันมากนัก

อย่างไรก็ตาม หลังจากมีการพบหลักฐานเกี่ยวกับผิวหนังและขนของไดโนเสาร์มากขึ้น ทำให้การจำลองรูปลักษณ์ภายนอกของพวกมันมีความหลากหลายมากกว่าเดิม ไดโนเสาร์ในยุคหลังเริ่มมีการใส่องค์ประกอบของส่วนที่เป็นเนื้อเยื่ออ่อน (soft tissue) มากขึ้น เช่น ชั้นไขมัน ชั้นผิวหนัง เกล็ด ขน หรือแม้แต่เม็ดสี

อภิรัตน์ เล่าว่า หลักฐานทางบรรพชีวินวิทยาในปัจจุบันไม่ได้มีเพียงฟอสซิลกระดูกเท่านั้น แต่ก็มีฟอสซิลผิวหนังและขนที่เกิดในสภาวะที่ไม่ปกติ กล่าวคือ ไดโนเสาร์ตัวดังกล่าวถูกฝังในสภาพแวดล้อมพิเศษที่ทำให้ส่วนเนื้อเยื่ออ่อนไม่ย่อยสลายไปตามกาลเวลา เช่น ถูกเถ้าภูเขาไฟฝังกลบ ถูกฝังในอำพัน (ฟอสซิลยางไม้) ซึ่งหลักฐานเหล่านี้เองทำให้เรารู้ว่าไดโนเสาร์ไม่ได้มีเกล็ดหรือผิวหนังเพียงแบบเดียว และยังมีการพบเม็ดสีที่ทำให้อนุมานได้ว่าไดโนเสาร์มีสีสันมากมายคล้ายนกและสัตว์เลื้อยคลานหลายชนิดในปัจจุบัน

“เขาพบว่าไดโนเสาร์คอยาวมีผิวเป็นเกล็ด เกล็ดเล็กน้อยบ้าง เกล็ดใหญ่บ้าง ขนาดไม่ได้เท่ากันสม่ำเสมอ บางชนิดก็มีเกล็ดกระดูกเหมือนในจระเข้ที่เรียกว่า osteoderm แต่ว่าตัวกลุ่มวงศ์นี้ไม่มี แล้วก็ที่อเมริกาเขาเจอไดโนเสาร์คอยาวแต่คนละกลุ่ม (กับอุรคาซอรัส) เขาเจอเป็นชั้นผิวหนัง ชั้นหนังกำพร้า กับหนังแท้อยู่ในโคลน

แล้วก็เขาไปส่องกล้องจุลทรรศน์ เข้าเครื่องอิเล็กตรอนไมโครสโคป แล้วก็เอาไปสแกน CT scan เขาพบว่าในชั้นหนังกำพร้าและหนังแท้ มันจะมีเกล็ดอันหนึ่งฝังอยู่ ข้างในเกล็ดมีร่องรอยเซลล์เม็ดสี 2 แบบ อันหนึ่งเป็นวงรี อีกอันหนึ่งเป็นรูปจาน เขาก็พบว่า ถ้าเกิดตัวแคปซูลที่ใส่เม็ดสีมันมี 2 แบบ แสดงว่ามันน่าจะมีสีสันพอสมควร”

การพบร่องรอยเม็ดสีทำให้อภิรัตน์นำมาปรับใช้กับอุรคาซอรัส เพื่อให้เป็นสัตว์ที่มีสีสันมากกว่าแค่สีเทาหรือน้ำตาลไปทั้งตัว เพื่อให้ตัวไดโนเสาร์มีความน่าสนใจ อีกทั้งยังเท่าทันกับหลักฐานที่พบในปัจจุบันอีกด้วย

ภาพถูกต้องนั้นสำคัญไฉน

    มาถึงตรงนี้ก็ดูเหมือนว่างานบรรพชีวินศิลป์ที่หลายครั้งพึ่งพาการอนุมานจากหลักฐานที่มี จนอาจเริ่มทำให้ผู้ชมสงสัยว่า แล้วไดโนเสาร์ที่เห็นตรงหน้ามีความจริงอยู่มากแค่ไหน และเมื่อต้องพึ่งพาการอนุมาน การวาดก็จะไม่มีถูกหรือผิดเลยหรือไม่

ศิลปินอย่างปกรณ์มองว่าการวาดไดโนเสาร์ให้ถูกต้องยังเป็นสิ่งสำคัญ เพราะการทำงานของนักบรรพชีวินศิลป์หลายคนจะเริ่มจากการอ้างอิงต้นแบบไดโนเสาร์จากงานที่มีมาก่อนหน้า หากงานชิ้นที่นำมาอ้างอิงวาดผิดหลักกายวิภาคศาสตร์ หรือข้อมูลบางอย่างไม่ตรงกับข้อค้นพบในปัจจุบัน ก็อาจส่งผลให้งานบรรพชีวินศิลป์ชิ้นอื่นๆ ข้อมูลผิดตามไปด้วย 

แน่นอนว่าความสำคัญของความผิดหรือถูกนี้ก็จะแตกต่างกันไปตามจุดประสงค์การใช้งาน หากเป็นงานบรรพชีวินศิลป์ที่ใช้ในเชิงพาณิชย์ เช่น เป็นตัวละครในเกม ภาพยนตร์ หรือการ์ตูน ความถูกต้องอาจจะเป็นเรื่องรองจากความดึงดูดตา ความเท่ เสน่ห์ของตัวละคร แต่ถ้าเป็นภาพที่ตีพิมพ์คู่กับงานวิจัย แน่นอนว่าความถูกต้องตามหลักฐานก็ต้องมาเป็นอันดับแรก เพราะงานวิชาการเป็นงานที่ต้องสร้าง ‘องค์ความรู้ใหม่’ ออกสู่สาธารณะ หากองค์ความรู้นั้นผิด สาธารณชนก็จะได้รับรู้ข้อมูลที่ผิดพลาด ซึ่งอาจถูกส่งต่อไปในตำราเรียน พิพิธภัณฑ์ หรือสารคดีได้

      อภิรัตน์ให้ความเห็นกับประเด็นนี้ว่า แม้ศาสตร์นี้จะมีการอนุมานผ่านสิ่งต่างๆ มากมาย แต่ความถูกต้องตามหลักฐานก็ยังเป็นสิ่งสำคัญ อย่างไรก็ตามความถูกต้องไม่ได้เป็นสิ่งที่หยุดนิ่ง หากแต่แปรเปลี่ยนตามช่วงเวลาและหลักฐานที่พบ เขาได้ยกตัวอย่างไดโนเสาร์ชนิดแรกๆ ที่มีการค้นพบอย่างอิกัวโนดอน (Iguanodon) ที่พบฟอสซิลฟันที่ดูคล้ายอีกัวนา มันจึงถูกจำลองเป็นรูปปั้นให้ออกมาคล้ายกิ้งก่าเดินสี่ขา แต่เมื่อพบฟอสซิลแบบเต็มตัว ก็พบว่ามันเป็นสัตว์ที่หางไม่ลากพื้นเหมือนสัตว์เลื้อยคลานจำพวกกิ้งก่า แถมยังเดินขนานกับพื้น และสามารถเดินสองขาหรือสี่ขาได้

      จะเห็นได้ว่าสิ่งที่นักบรรพชีวินและนักบรรพชีวินศิลป์ทำไม่ใช่การจำลองภาพที่เป็นความจริงสากลของไดโนเสาร์ หากแต่พวกเขาพยายามจำลองภาพที่ดูจะเป็นไปได้ที่สุดในขณะนั้นนั่นเอง นอกจากนี้อภิรัตน์ได้สะท้อนให้เราฟังว่า หากต้องรอเพียงการพบความจริงที่สุดว่ารูปร่างหน้าตาของพวกมันเป็นอย่างไร ก็อาจทำให้คนทำงาน ชุมชน หรือแม้แต่แหล่งขุดค้นเองอาจเสื่อมโทรมไป ก่อนที่งานวิจัยใดๆ จะได้ตีพิมพ์เสียอีก

“ในทุกวันนี้ เราก็พยายามทำให้มันถูกต้องที่สุดเท่าที่ข้อมูลจะอำนวย แล้วถ้าถามว่ามันจริงหรือเปล่า ถ้าอนาคตมันอาจจะไม่ใช่ ก็เปลี่ยนได้ครับ อันนี้คือธรรมชาติของวิทยาศาสตร์ คือมันเกิดการเปลี่ยนแปลงได้เสมอถ้าเจอหลักฐานใหม่ เราก็กลัวนะว่าจะทำผิด นี่ก็เป็นอีกอันหนึ่งว่าทำไมเราตีพิมพ์ช้า เพราะว่าบางทีมันไม่ได้มาตรฐานตามหลักวิชาการ”

“แต่ว่าในมุมมองผมคือ ถ้าเรากลัวมากเกินไปว่ามันจะไม่ถูกเป๊ะ กลัวว่าจะตีพิมพ์สิ่งที่ถูกต้องไม่หมด มันก็จะไม่ได้ออกสักที ถ้าจะเอาให้เป็นอย่างนั้น เราต้องเจอทั้งโครงกระดูกก่อนเหรอ ถึงจะบอก species (ชนิด) ใหม่ได้ มันก็ไม่ได้ใช่ไหม เพราะว่าเบื้องหลังของงานนี้ มีนักวิจัยที่ต้องทำงาน อาจารย์ก็ต้องทำ มหาวิทยาลัยก็ต้องการอันดับ ต้องการคะแนนประเมิน แล้วก็จังหวัด (แหล่งขุดค้น) เขาก็รออยู่ โดยเฉพาะชาวบ้านที่อยู่รอบภูน้อย บางทีเขาก็รอให้มีประกาศอะไรบ้าง เพราะว่าเขาก็รู้ว่าแถวบ้านเขามันมีไดโนเสาร์ แต่ว่าเขาไม่สามารถที่จะเชิญชวน หรือว่าเพิ่มมูลค่าของท้องถิ่นได้ พวกลูกหลานเขาก็ต้องออกไปทำงานในเมือง ถ้าเกิดอยู่แถวนี้แล้วสามารถมาเป็นผู้ช่วยนักวิจัย หรือว่าช่วยเป็นคนขุดค้น?ไดโนเสาร์ได้ มันก็เจ๋งดีนะ มีงาน มีเงิน ไม่ต้องออกจากพื้นที่ด้วย ถ้าเกิดรอให้แบบสมบูรณ์แบบตีพิมพ์ตู้มเดียว มันก็ถูกจริงแหละ แต่บางทีแหล่งขุดค้นมันอาจจะเสื่อมโทรม ทรุดโทรม หรือไม่ก็ community (ชุมชน) มันก็อาจจะไม่อยู่อย่างเดิมแล้ว”

งานบรรพชีวินศิลป์อาจเป็นได้เพียง ‘อาชีพเสริม’

      แม้ปกรณ์จะชื่นชอบในการสร้างสรรค์งานบรรพชีวินศิลป์ แต่เขาก็ยอมรับว่าหากต้องทำเป็นอาชีพหลักอาจเป็นเรื่องยาก เพราะในประเทศไทยยังไม่ค่อยเห็นความสำคัญของงานบรรพชีวินวิทยา ซึ่งส่งผลให้งานบรรพชีวินศิลป์ในเชิงวิชาการน้อยตามไปด้วย อย่างไรก็ตาม หากเป็นการวาดไดโนเสาร์ในเชิงพาณิชย์ก็ยังมีการจ้างงานอยู่เรื่อยๆ เช่น ออกแบบตัวละครในเกม ออกแบบโปสเตอร์ อีกทั้งปกรณ์ก็ยังเห็นเส้นทางต่อยอดอนาคตของตัวเอง โดยการเจาะตลาดตัวละครไดโนเสาร์ลายเส้นการ์ตูนน่ารักๆ คล้ายกับตัวละครจากแอนิเมชันของสตูดิโอจิบลิ (สตูดิโอภาพยนตร์อานิเมะของญี่ปุ่น) เนื่องจากลายเส้นแบบการ์ตูนเข้าถึงผู้คนได้มากกว่า

      เขายังเสนอแนะว่าหากจะทำงานบรรพชีวินศิลป์เป็นอาชีพหลักได้ ภาคส่วนต่างๆ ควรหันมาจ้างนักวาดแทนการใช้เอไอสร้างรูปภาพขึ้นมา เนื่องจากภาพที่เอไอสร้างขึ้นนั้นอาจมีข้อมูลเชิงกายวิภาคศาสตร์ผิดเพี้ยนไป จนอาจทำให้คนเข้าใจผิดได้

      และแม้ว่าจะทำเป็นอาชีพหลักได้ยาก แต่ชุมชนนักวาดบรรพชีวินศิลป์ก็เป็นชุมชนเล็กๆ ที่คอยช่วยเหลือเกื้อกูลกัน อีกทั้งเป็นเรื่องน่ายินดีที่มันกำลังค่อยๆ เติบโต “รู้สึกดีใจที่วงการนี้พัฒนาขึ้นกว่าแต่ก่อนมากๆ เพราะตอนที่ผมเข้าวงการแรกๆ (ช่วงปี 2565-2566) ผมเพิ่งอยู่ ม.ต้น เองครับ แล้วก็โชคดีที่ได้มาเจอผู้ใหญ่ใจดีที่เอ็นดูเรา และก็ได้เรียนรู้มาจากพวกเขาด้วย ก็ทำให้ฝีมือพัฒนามาตลอด”

      “ตัวนี้ก็เสร็จเรียบร้อยแล้วครับ” ปกรณ์โชว์ภาพอุรคาซอรัสที่วาดเสร็จแล้วให้เราได้ชม ไดโนเสาร์คอยาวตัวสีชมพูดูแล้วก็ชวนแปลกพิกล แต่เจ้าไดโนเสาร์สีลูกกวาดตัวนี้เองก็แสดงให้เห็นว่า บรรพชีวินศิลป์รวมถึงบรรพชีวินวิทยาเป็นศาสตร์ที่ไม่ได้หยุดนิ่งตายตัว หากแต่เปลี่ยนแปรเลื่อนไหลไปตามกาลเวลาและหลักฐานใหม่ๆ ไดโนเสาร์ที่เราเห็นในวันนี้กับไดโนเสาร์ในอีก 50 ปีข้างหน้าอาจจะมีหน้าตาที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง และหากโชคดีมีการค้นพบเม็ดสีของไดโนเสาร์เพิ่ม เราอาจจะได้เห็นไดโนเสาร์สีชมพูจริงๆ ก็เป็นได้

‘การค้นคว้า วิจัย อนุมาน บวกกับงานฝีมือของมนุษย์ คือความมหัศจรรย์ของบรรพชีวินศิลป์’ มันมหัศจรรย์จนกระทั่งสามารถชุบชีวิตฟอสซิลชิ้นเล็กๆ ให้ออกมาเป็นสัตว์ที่เคยสาบสูญไปจากโลกใบนี้ และทำให้มนุษย์อย่างเราได้ประจักษ์ว่าครั้งหนึ่ง ณ ผืนดินที่เรายืนอยู่ เคยมีผู้อาศัยมาก่อนเรา เคยมีป่าไม้โบราณ แม่น้ำโบราณ อีกทั้งยังคอยบอกว่า โลกใบนี้ยังมีอะไรให้ค้นพบอีกมาก  

อ้างอิง

ไดโนเสาร์เล่าแบบไทยๆ. (31 ตุลาคม 2567). พาลีโออาร์ตคืออะไร ? พาลีโออาร์ต หรือบรรพชีวินศิลป์ (Paleoart) คือการสร้างแบบจำลองของสิ่งมีชีวิตที่. [Image attached]. Facebook. https://web.facebook.com/share/p/19svk1aBGw/

จิราภรณ์ ศรีแจ่ม. (10 กรกฎาคม 2569). รู้จัก “อุรคาซอรัส กาฬสินธุ์เอนซิส” ไดโนเสาร์กินพืชชนิดใหม่ของโลกจากไทย. BBC News ไทย. https://www.bbc.com/thai/articles/crelrg2d9eyo

Nilpanapan, A., Manitkoon, S., Suteethorn, V., et al. (2026). A new mamenchisaurid sauropod

from the Lower Phu Kradung Formation, Upper Jurassic of northeastern Thailand. Scientific Reports, 16, Article 21205. https://doi.org/10.1038/s41598-026-49822-3

Witton, M. P., (2018).Palaeoartist’s Handbook: Recreating Prehistoric Animals in Art . Crowood.

ภาพปกดัดแปลงจากภาพต้นฉบับ ดังนี้
ภาพ Gull portrait ca usa โดย Dschwen เข้าถึงได้จาก https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gull_portrait_ca_usa.jpg Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

ภาพ Closeup shot of Water monitor lizard, Varanus salvator from Diamond Harbour, WB, In 01 โดย Kingshuk Mondal เข้าถึงได้จาก https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Closeup_shot_of_Water_monitor_lizard,_Varanus_salvator_from_Diamond_Harbour,_WB,_In_01.jpg Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

ภาพ Domesticated goose head, Chaguaramal, Venezuela โดย Wilfredor เข้าถึงได้จาก https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Domesticated_goose_head,_Chaguaramal,_Venezuela.jpg  Wikimedia Commons (CC0 1.0)

ภาพ Memenchisaurid-Skulls–SVG–Steveoc86 โดย Steveoc 86 เข้าถึงได้จาก https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Memenchisaurid-Skulls–SVG–Steveoc86.svg Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)