ครม. เงา ปชน. ห่วง กะเพราสายพันธุ์ดั้งเดิมอาจลดลง จนกระทบความหลากหลายทางชีวภาพ จี้กระทรวงเกษตรฯ เปิดข้อตกลงแบ่งปันผลประโยชน์ปมจดคุ้มครองโดยเร็ว

เขียน : พุทธิชา เงินดี

กราฟิก : ณัฐณิชา มาลีวรรณ

ครม.เงาพรรคประชาชนห่วง กะเพราสายพันธุ์ดั้งเดิมอาจลดลง จนกระทบต่อความหลากหลายทางชีวภาพ หากสายพันธุ์ใหม่ได้รับการส่งเสริมและเป็นที่ต้องการของตลาด จี้กระทรวงเกษตรฯ เปิดข้อตกลงแบ่งปันผลประโยชน์ปมจดคุ้มครองกะเพราใหม่โดยเร็ว

จากกรณีที่บริษัท ซีพีแรม จำกัด ร่วมกับมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (มก.) ยื่นขอจดทะเบียนคุ้มครองกะเพราสายพันธุ์ใหม่ 4 สายพันธุ์ ได้แก่ สายพันธุ์แก้วจุรี 01 02 03 และ 04 โดยมีระยะเวลาคุ้มครองทั้งหมด 12 ปี ซึ่งก่อให้เกิดข้อสงสัยเกี่ยวกับผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นในด้านต่างๆ นั้น

เดชรัต สุขกำเนิด ครม. เงาด้านคุณภาพชีวิตใหม่ พรรคประชาชน ให้สัมภาษณ์ว่า ประเด็นที่น่ากังวลจากการจดทะเบียนพืชสายพันธุ์ใหม่โดยบริษัทเอกชนรายใหญ่คือ หากกะเพราสายพันธุ์ใหม่มีคุณภาพดีและเป็นที่ต้องการของตลาด อาจทำให้เกิดการส่งเสริมการปลูกสายพันธุ์ที่พัฒนาใหม่ ทำให้เกษตรกรต้องพึ่งพาการซื้อเมล็ดพันธุ์จากเอกชนมากขึ้น ขณะที่กะเพราสายพันธุ์ดั้งเดิมอาจลดลง ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อความหลากหลายทางชีวภาพ เช่นเดียวกับกรณีของทุเรียนไทยที่ในอดีตมีหลากหลายสายพันธุ์ แต่เมื่อทุเรียนพันธุ์หมอนทองได้รับความนิยมและเป็นที่ต้องการของตลาดมากกว่า ทำให้เกษตรกรหันมาปลูกทุเรียนพันธุ์หมอนทองเพิ่มขึ้น จนทุเรียนสายพันธุ์อื่นมีจำนวนลดลงและเริ่มหายไปจากตลาดในที่สุด 

เดชรัต กล่าวว่า กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ควรออกมาชี้แจงลักษณะความแตกต่างระหว่างกะเพราทั่วไปกับกะเพราทั้ง 4 สายพันธุ์ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนใหม่ให้ชัดเจน เพื่อให้ประชาชนสามารถสังเกตและแยกแยะได้ด้วยตนเอง พร้อมทั้งจัดทำฐานข้อมูลกะเพราไทยซึ่งมีมากกว่า 300 สายพันธุ์ และส่งเสริมให้ชุมชนขึ้นทะเบียนกะเพราพันธุ์เฉพาะถิ่นตาม พ.ร.บ.รับรองพันธุ์พืช มาตรา 45 เพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับกะเพราพื้นบ้านผ่านการแปรรูปให้เหมาะสมกับคุณลักษณะของแต่ละสายพันธุ์ เช่น ผลิตภัณฑ์สมุนไพรและเครื่องดื่ม รวมไปถึงการเปิดโอกาสให้ชุมชนได้รับส่วนแบ่งผลประโยชน์และมีอำนาจต่อรองกับผู้พัฒนาสายพันธุ์ได้โดยตรง

เดชรัต กล่าวต่อไปว่า การที่เอกชนนำกะเพราป่าพันธุ์พื้นเมืองมาใช้เป็นฐานพันธุกรรมในการพัฒนากะเพราสายพันธุ์ใหม่ จำเป็นต้องมีการชี้แจงสายพันธุ์ที่นำมาใช้ให้ชัดเจน พร้อมทั้งจัดทำข้อตกลงแบ่งปันผลประโยชน์เพื่อนำรายได้เข้าสู่กองทุนคุ้มครองพันธุ์พืช ตามมาตรา 52 แต่ในปี 2567 ที่มีการจดทะเบียนกะเพราสายพันธุ์ใหม่ กองทุนฯ กลับมีรายได้เพียง 366,668 บาท ซึ่งถือว่าผิดปกติหากเทียบถึงความเหมาะสมของจำนวนเงินดังกล่าวกับการนำทรัพยากรพันธุกรรมพืชไปใช้ประโยชน์ในเชิงพาณิชย์ ถึงแม้สุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ รมว.เกษตรฯ จะสั่งการให้ตรวจสอบกระบวนการจดสิทธิแล้ว แต่การตรวจสอบแค่ขั้นตอนทางกฎหมายยังไม่เพียงพอต่อการคลายข้อสงสัยของสังคม จึงขอเรียกร้องให้กระทรวงฯ รีบเปิดเผยในเรื่องการแบ่งปันผลประโยชน์ให้เร็วที่สุด 

“การที่กรมวิชาการเกษตรแจ้งว่าส่วนนี้เป็นข้อมูลลับที่ไม่สามารถเปิดเผยได้นั้นไม่เป็นความจริง เพราะถ้าไปดูในมาตรา 63 กฎหมายระบุว่า ห้ามเปิดเผยเฉพาะกรรมวิธีในการปรับปรุงพันธุ์เท่านั้น ไม่ได้รวมไปถึงข้อตกลงแบ่งปันผลประโยชน์ด้วย” เดชรัตกล่าว

เดชรัต กล่าวว่า เอกชนระบุไว้ว่ากะเพราสายพันธุ์ใหม่ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อใช้ในอุตสาหกรรมผลิตอาหารแช่แข็งของบริษัทฯ เท่านั้น ไม่ได้มีการเพาะเมล็ดพันธุ์เพื่อจำหน่ายหรือส่งออกสู่ตลาดทั่วไป แต่หากมีการกำหนดเงื่อนไขระหว่างบริษัทฯ กับกลุ่มเกษตรกร เช่น บริษัทฯ จะเป็นผู้จัดหาเมล็ดพันธุ์กะเพราให้เกษตรกรนำไปเพาะปลูกและรับซื้อผลผลิตกลับเข้าสู่โรงงาน ทำให้กลไกการจัดหาและรับซื้อผลผลิตอยู่ภายใต้การดำเนินการของบริษัทฯ และหากเป็นเช่นนี้ จะยังประเมินไม่ได้ว่าเกษตรกรจะได้รับประโยชน์จากกะเพราสายพันธุ์ดังกล่าวมากน้อยเพียงใด อย่างไรก็ตาม หากเกษตรกรพบว่าได้รับผลประโยชน์ไม่เป็นไปตามเงื่อนไขที่ระบุไว้ในสัญญา เกษตรกรสามารถยื่นคำร้องได้

เดชรัต ซึ่งเป็นอดีตหัวหน้าภาควิชาเศรษฐศาสตร์เกษตรและทรัพยากร มก. กล่าวเพิ่มเติมว่า สำหรับข้อสงสัยเรื่องความเหมาะสมในการรับทำวิจัยให้กับภาคเอกชนของ มก. นั้น อาจเป็นเพราะระบบบริหารจัดการของสถาบันอุดมศึกษาในปัจจุบัน มักมีการกำหนดตัววัดผลการดำเนินงาน หรือ KPI (Key Performance Indicator) ของมหาวิทยาลัยเกี่ยวกับการทำงานวิจัยไว้อยู่แล้ว ดังนั้นการรับจ้างหรือร่วมทำวิจัยกับภาคเอกชนของ มก. ในลักษณะดังกล่าว คงถือเป็นหนึ่งใน KPI ที่มหาวิทยาลัยต้องดำเนินการเพื่อตอบโจทย์ทางวิชาการและภารกิจของสถาบัน

ปริญญา เทวานฤมิตรกุล รองศาสตราจารย์คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ให้สัมภาษณ์ว่า การจดทะเบียนคุ้มครองกะเพราสายพันธุ์ใหม่ถือเป็นการคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญาที่เกี่ยวข้องกับระบบทุนนิยมอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ แม้ผู้วิจัยอาจไม่ได้มีเจตนาสร้างความไม่เป็นธรรม แต่การพิจารณารับทำวิจัยไม่ว่าจะหัวข้อใด จำเป็นต้องคำนึงถึงประชาชนและผลกระทบในมุมกว้าง ไม่ใช่พิจารณาเพียงเป้าหมายของผู้วิจัยหรือประโยชน์ที่ผู้ว่าจ้างจะได้รับจากพันธุ์กะเพราที่มีคุณภาพดีขึ้น

“มหาวิทยาลัยควรต้องเอาประโยชน์ส่วนรวมเป็นที่ตั้ง ดังนั้นการที่มีนักวิจัยของมก.รับทำวิจัยจากเอกชน ก็ย่อมถูกวิพากษ์วิจารณ์อยู่แล้ว สังคมอยากรู้ว่าคุณทำเพื่ออะไร ทำเพื่อใคร ประโยชน์คืออะไร อันนี้ก็เป็นความรับผิดชอบของนักวิจัยที่ต้องถูกตั้งคำถามอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ซึ่งนักวิจัยก็ต้องพร้อมรับฟังคำวิพากษ์วิจารณ์และชี้แจงความรับผิดชอบต่อสังคมด้วยเช่นกัน” ปริญญากล่าว

ทั้งนี้ กองบรรณาธิการวารสารเพรสได้ติดต่อบริษัท ซีพีแรม จำกัด เพื่อสอบถามเพิ่มเติมในกรณีดังกล่าวเมื่อวันที่ 2 – 4 และ 6 – 9 พ.ย. แล้ว แต่ยังไม่ได้รับการตอบกลับ