เรื่อง: ว่าแล้วคุณต้องอ่าน
ภาพ: วรุตม์ พงศ์พิพัฒน์

หกโมงกว่าของเช้ากลางเดือนพฤศจิกายน ฟีดโซเชียลของผมเต็มไปด้วยเรื่องสารหนูในแม่น้ำสาย กก และโขง กระแสร้อนแรงจนคนกรุงฯ เริ่มถามกันว่าน้ำประปาที่บ้านจะโดนด้วยไหม
ผมเองก็อดสงสัยไม่ได้ เลยลองเช็กดู ก็เจอคำชี้แจงของการประปานครหลวง (16 พฤศจิกายน 2569) ที่บอกว่าน้ำประปากรุงเทพฯ ไม่ได้รับผลกระทบ เพราะน้ำดิบมาจากเจ้าพระยาที่สำแล ปทุมธานี กับเขื่อนแม่กลอง คนละลุ่มน้ำกับแม่น้ำสาย กก และโขง เปิดแผนที่ดูก็เห็นชัดว่าน้ำสายกับน้ำกกไหลไปลงโขง ไม่ได้ลงมาทางเจ้าพระยา
อ่านจบก็โล่งใจ แต่แล้วผมก็มีคำถามตามมาว่า พอได้คำตอบเรื่องก๊อกบ้านตัวเองแล้ว ผมยังอยากรู้เรื่องของคนแม่สายที่โดนเต็ม ๆ ต่ออีกแค่ไหน?
ที่แม่สาย เรื่องน้ำก๊อกนี้เดินมาก่อนฟีดของผมสิบกว่าวัน วันที่ 5 พฤศจิกายน แม่น้ำสายขุ่นจนเกินกำลังระบบกรอง ประปาแม่สายต้องหยุดผลิตน้ำชั่วคราว กระทบผู้ใช้น้ำใน 14 หมู่บ้าน วันถัดมา ผลคัดกรองภาคสนามจากตัวอย่างน้ำบริเวณบ้านหัวฝายพบสารหนู 0.25 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 25 เท่าของเกณฑ์น้ำผิวดิน ประปากลับมาจ่ายน้ำได้ตั้งแต่วันที่ 7 แต่ผลตรวจน้ำดิบหลังจากนั้นยังพบสารหนูเกินเกณฑ์ ก๊อกกลับมาเปิดได้แล้ว เรื่องของแม่น้ำยังไม่จบ
ถ้าจะถามว่าสื่อเพิ่งสนใจตอนคนกรุงเทพฯ เริ่มกลัวหรือเปล่า คำถามนี้ฟังดูมีน้ำหนัก แต่พอย้อนดู อย่างน้อย Thai PBS ก็ตามเรื่องแม่น้ำกกมาตั้งแต่มีนาคม 2568 แล้ว ดังนั้นบางทีคนที่เพิ่งหันมามองจริงจังตอนกลัวว่าเรื่องจะมาถึงบ้านตัวเอง อาจเป็นผมเองนี่แหละ
ในทางวารสารศาสตร์ ความใกล้ตัวเป็นองค์ประกอบสำคัญที่ทำให้ข่าวน่าสนใจ แปลแบบง่ายที่สุดคือ “เรื่องนี้จะมาถึงฉันไหม” พอรู้ว่าไม่ ผมก็มีเหตุให้ละสายตา ความสนใจที่ผูกไว้กับความกลัวว่าจะมาถึงตัว ก็หลุดไปพร้อมความกลัว ถ้าเราให้น้ำหนักข่าวด้วยเกณฑ์นี้เพียงอย่างเดียว คนที่อยู่กับปัญหาทุกวันคงต้องรอให้ปัญหาของเขาลามไปถึงคนอื่นก่อน เรื่องของเขาจึงจะหนักพอให้ใครหันมามอง
ตรงนี้ทำให้ผมนึกถึง Nancy Fraser (1990) นักทฤษฎีการเมืองที่ชวนให้มองว่า เส้นแบ่งระหว่างเรื่องของคนกลุ่มหนึ่งกับเรื่องที่สังคมควรใส่ใจนั้นขยับได้ และคนที่มักถูกมองข้ามต้องมีโอกาสบอกด้วยว่าเรื่องไหนควรถูกหยิบมาคุย และเพราะอะไร
อันที่จริงตัวแทนชุมชนและเกษตรกรแม่สายก็กำลังทำอย่างนั้นอยู่ วันที่ 11 พฤศจิกายน พวกเขายื่นข้อเสนอ 9 ข้อถึงนายกรัฐมนตรีผ่านนายอำเภอ ข้อหนึ่งคือขอให้ตั้งศูนย์ตรวจโลหะหนักในเชียงราย เพื่อตรวจดิน สัตว์น้ำ และผลผลิตทางการเกษตรได้เร็วขึ้น สำหรับผม คำชี้แจงกับแผนที่ก็พอจะตอบได้ว่าน้ำจากแม่น้ำที่เป็นข่าวไหลมาถึงแหล่งน้ำดิบของกรุงเทพฯ ไหม แต่สำหรับคนในพื้นที่เสี่ยงที่ต้องใช้น้ำทำกินทุกวัน คำตอบต้องละเอียดพอจะเลือกได้ว่าจะใช้น้ำในแต่ละครั้งจากไหน และอย่างไรจึงจะปลอดภัย
คนทำข่าวและอินฟลูฯ สายข่าวมีเรื่องให้ถามต่อจากตรงนี้ได้ทันที ข้อเสนอเรื่องศูนย์ตรวจไปถึงหน่วยงานไหนแล้ว ระหว่างรอ คนในพื้นที่ส่งตัวอย่างไปตรวจที่ไหน รู้ผลเมื่อไร และอะไรยืนยันแล้ว อะไรยังเป็นแค่ผลคัดกรอง คำตอบของคำถามพวกนี้อาจมาถึงหลังกระแสหลุดจากฟีดไปหลายวัน การกลับไปถามจึงสำคัญพอ ๆ กับการทำให้คนหยุดดูครั้งแรก
ผมยังโล่งใจที่รู้ว่ามลพิษจากกรณีนี้ไม่ได้ไหลมาถึงแหล่งน้ำดิบของประปากรุงเทพฯ ความโล่งใจนั้นมีที่มา และมีขอบเขตของมัน
ครั้งหน้าที่อ่านเจอคำว่า “ไม่ได้รับผลกระทบ” ผมอยากถามต่ออีกนิดว่าใครบ้างที่อยู่นอกขอบเขตของคำตอบนั้น เพราะเรื่องหนึ่งจะจบหรือยัง อาจขึ้นอยู่กับว่าเราใช้ก๊อกของใครเป็นตัววัด
อ้างอิง
การประปานครหลวง. (16 พฤศจิกายน 2569). กปน. ย้ำ น้ำประปา กทม.-นนท์-สมุทรปราการ ไม่ได้รับผลกระทบ จากกรณีสารหนูในแม่น้ำสาย–กก–โขง รวมถึงมลพิษในแม่น้ำบางปะกง ขอประชาชนอย่าตื่นตระหนก. https://www.mwa.co.th/uncontaminated/
โกวิทย์ บุญธรรม. (5 พฤศจิกายน 2569). จากสารพิษแม่น้ำกก สู่หายนะลุ่มน้ำโขง บทเรียน (ใคร) แก้ปัญหาสารพิษข้ามพรมแดน. Thai PBS. https://www.thaipbs.or.th/news/content/572238
สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1. (6 พฤศจิกายน 2569). ติดตามตรวจสอบและเก็บตัวอย่างน้ำในแหล่งน้ำผิวดิน แม่น้ำสาย กรณีปนเปื้อนโลหะหนักจากมลพิษทางน้ำข้ามพรหมแดน และความขุ่นเพิ่มสูงผิดปกติจนส่งผลกระทบต่อระบบการผลิตและจ่ายน้ำประปาส่วนภูมิภาคให้แก่ประชาชน. https://epo01.pcd.go.th/th/news/detail/193950
Fraser, N. (1990). Rethinking the public sphere: A contribution to the critique of actually existing democracy. Social Text, (25/26), 56–80. https://doi.org/10.2307/466240
วารสารกลับหัว ที่ซุมแซวของเหล่ากูรู (และบางคราวก็กูไม่ค่อยรู) ด้านวารสารศาสตร์ ซึ่งผลัดกันหยิบข่าว กระแส ความเชื่อ และเรื่องรอบตัว มาพลิกซ้าย พลิกขวา กลับหัวดูว่า จริงแค่ไหน และยังมีอะไรซ่อนอยู่อีกบ้าง
พบเขาและเธอว์เหล่านี้ได้ทุกวันศุกร์ เที่ยงตรง ที่ Varasarn Press ที่นี่ที่เดียว











