เรื่อง : อชิรญา ปินะสา
ภาพประกอบ : Rare Historical photos
จะเป็นอย่างไรหากมนุษย์เสพสุขโดยการบั่นทอนและลดคุณค่ามนุษย์ด้วยกันเอง ?
ในช่วงศตวรรษที่ 19 จนถึงต้นศตวรรษที่ 20 โลกตะวันตกได้พยายามนิยามตัวเองว่าเป็นศูนย์กลางอารยธรรม ขณะที่ผลักให้วัฒนธรรมอื่นกลายเป็นสิ่งแปลกประหลาด หรือ ‘ล้าหลังและป่าเถื่อน’ โลกตะวันตกไม่เพียงจัด Human zoo หรือสวนสัตว์มนุษย์ขึ้นมาเพื่อเป็นการแสดงสนองความบันเทิงเท่านั้น หากแต่เป็นการแสดงอำนาจเชิงสัญลักษณ์ สะท้อนความสัมพันธ์แบบ เจ้านาย-ทาส หรือ ผู้พัฒนา-ผู้ล้าหลัง เพื่อตอกย้ำลำดับชนชั้นทางเชื้อชาติและสร้างความชอบธรรมในการล่าอาณานิคม เป็นเครื่องยืนยันความเหนือกว่าทางวัฒนธรรมที่จักรวรรดินิยมพยายามยัดเยียดให้เชื่อ
ย้อนรอยตัวอย่างความเจ็บปวดจาก Human Zoo ในประวัติศาสตร์
ในงาน 1889 Paris Exposition นิทรรศการโลกที่จัดขึ้นในกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส มีการสร้างหมู่บ้านจำลอง เช่นหมู่บ้านชาวซูดาน และหมู่บ้านอินเดียนแดง ที่นำคนพื้นเมืองมาจัดแสดงต่อสาธารณชน เป็นเหมือนการ ‘ท่องเที่ยววัฒนธรรม’ โดยใช้ชีวิตจริงของพวกเขาเหล่านั้นเป็นวัตถุแสดง
ในปี 1896 ‘The Berlin Human zoo’ ที่กรุงเบอร์ลิน ประเทศเยอรมันนี มีการจัดแสดงนิทรรศการมนุษย์โดยนำชนพื้นเมืองจากแอฟริกา เช่นชาวแซมเบเซีย มาแสดงในหมู่บ้านจำลองขนาดย่อม ผู้ชมได้ดูการใช้ชีวิต การกินอาหาร และเต้นรำของพวกเขาอย่างใกล้ชิด ราวกับสัตว์ในสวนสัตว์
8 ปีถัดมา นครเซนต์หลุยส์ รัฐมิสซูรี ประเทศสหรัฐอเมริกา จัดงาน 1904 St. Louis World’s Fair รัฐบาลอเมริกาได้นำชาวฟิลิปปินส์หลากหลายกลุ่มชนเผ่า โดยเฉพาะเผ่า Igorot มาจัดแสดงในงานแสดงสินค้าในสหรัฐฯ เพื่อแสดงความป่าเถื่อน และสร้างภาพว่าชาวฟิลิปปินส์ต้องการ ‘อารยธรรม’ ที่สหรัฐฯ นำไปให้ หลังจากยึดฟิลิปปินส์เป็นอาณานิคม
สวนสัตว์มนุษย์ไม่ใช่เพียงแค่บาดแผลทางประวัติศาสตร์ แต่คือการประจานความโหดร้ายของโครงสร้างอำนาจที่มีไม่เท่ากัน ภายใต้ฉากหน้าของความบันเทิง สวนสัตว์มนุษย์ได้เปิดเผยความจริงที่สุดแสนจะโหดร้าย ว่าในโลกใบนี้มีคนบางกลุ่ม ที่ถูกทำให้เป็นเพียงสิ่งของ และสิ่งจรรโลงใจ ต่อหน้าคนอีกกลุ่มหนึ่ง และถึงแม้จะถูกประณามอย่างรุนแรงในเวลาต่อมา จนทำให้สวนสัตว์มนุษย์ที่โจ่งแจ้งได้เลือนหายไปตามกาลเวลา ทว่าโครงสร้างความคิดของ Human zoo ยังไม่หายไปจากโลกปัจจุบัน เพียงแค่ปรับเปลี่ยนรูปแบบไป
เช่น การใช้ภาพลักษณ์ชนพื้นเมืองหรือคนผิวดำในโฆษณาอย่างตื้นเขิน หรือการท่องเที่ยววัฒนธรรมแบบ ‘voyeuristic’ ที่ทำให้คนกลายเป็นสิ่งมีชีวิตที่แปลกประหลาด เพื่อดึงดูดความสนใจของผู้ชม แต่ไม่ได้ให้พื้นที่เสียงที่แท้จริงของเจ้าของวัฒนธรรม หรือการผลิตสื่อที่ลดทอนชนกลุ่มน้อยให้เหลือเพียงภาพ ‘แปลกตา’ สำหรับผู้ชมจากภายนอก รวมไปถึงการใช้ความยากจนเป็นความบันเทิง โดยการฉายภาพให้เห็นถึงชีวิตที่ยากจน อัตคัด หรือทุพพลภาพ ชวนให้เกิดความเศร้าต่อผู้ชมจนอาจนำไปสู่การ ‘ให้รางวัล’ หรือการให้เขาเหล่านั้นแสดงความสามารถเพื่อชิงโอกาสในชีวิต ผ่านช่องทางต่างๆ ที่ใช้ความบันเทิงของผู้ชมเป็นที่ตั้ง
เมื่ออำนาจนิยามความเป็นมนุษย์ได้ ความจริงที่โหดร้ายของโลกใบนี้จะปรากฏ ในโลกสมัยใหม่ที่พร่ำบอกความเท่าเทียมของมนุษย์จะเป็นเพียงวาทกรรมที่ใช้หลอกล่อให้มนุษย์หลงเชื่อ การดำรงอยู่ของสวนสัตว์มนุษย์ในอดีต และเศษซากความคิดที่หลงเหลืออยู่ในปัจจุบัน เป็นเครื่องเตือนใจว่าตราบใดที่มนุษย์ยังถูกแบ่งแยกด้วยอำนาจ ศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์จะไม่มีวันถูกยอมรับอย่างเท่าเทียม
สวนสัตว์มนุษย์ไม่เคยปิดลงเลย เพียงแค่ปรับเปลี่ยนรูปแบบไปตามยุคสมัย แฝงตัวอยู่ในวัฒนธรรมสมัยใหม่ แม้ไม่ได้จ้องมองผ่านลูกกรงและรั้วไม้ แต่มองผ่านกระจกใส หรือมองผ่านสื่อที่ผลิตซ้ำภาพในรูปแบบที่ผู้ชมอยากเห็น แต่ไม่ใช่ในแบบที่พวกเขาเป็นจริงๆ สิ่งนี้สามารถสร้างภาพจำผิดๆ ขึ้นได้ เพราะท้ายที่สุด การพยายามเรียนรู้ หรือชื่นชมผู้อื่นผ่านกระจก มันไม่ได้ช่วยให้ชีวิตใครดีขึ้นไปกว่าที่เป็นอยู่ และไม่สามารถย่นระยะความอยุติธรรมลงมาได้
การเห็นอกเห็นใจและการเคารพชื่นชมวิถีชีวิตผู้อื่นเป็นเรื่องดี แม้เราจะมีเจตนาที่ดีมากเพียงใด แต่สิ่งที่ควรตระหนักคือเราไม่สามารถรู้ได้เลยว่าเบื้องหน้าที่เราเห็น มันเต็มไปด้วยความไม่เท่าเทียมและความเหลื่อมล้ำมากหรือน้อยเพียงใด อาจมีปัญหามากมายที่ถูกกลบไว้ด้วยการถ่ายทอดผ่านช่องทางการทำเงินเพียงเท่านั้น และเมื่อใดที่เรายังคงจ้องมองมนุษย์ด้วยสายตาที่เหนือกว่าแต่ปราศจากความเข้าใจ เราก็จะเป็นเพียงผู้ที่เดินชมสวนแห่งความโหดร้ายนี้อย่างไม่รู้ตัว
รายการอ้างอิง
Hugh Schofield . (2011) .Human zoos: When real people were exhibits
https://www.bbc.com/news/magazine-16295827
Water johnson. (2020). The Largest Human Zoo in World History
https://www.laphamsquarterly.org/roundtable/largest-human-zoo-world-history
Rare Historical photos. (2024). Human Zoos: The Western World’s Shameful Secret, 1900-1958
https://rarehistoricalphotos.com/human-zoo-history-pictures-1900-1958/
TNN . (2024). Human Zoo เมื่อศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์มีค่าน้อยกว่ายอดวิว
ความรู้สึกของคุณหลังอ่านบทความนี้เป็นอย่างไร ?
ถูกใจ
รักเลย
ตลก
เศร้า
โกรธ
